Του Δρα Αντώνη Στ. Στυλιανού, Λέκτορα Νομικής στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, LL.B Law (Bristol), Ph.D in Law – International Law and Human Rights (Kent), Διευθυντής Μονάδας Νομικής Κλινικής Πανεπιστημίου Λευκωσίας.
Η ομόφωνη απόφαση της κυβέρνησης του Ισραήλ να αναγνωρίσει επισήμως τη Γενοκτονία των Αρμενίων δεν αποτελεί απλώς μια ιστορική ή ηθική πράξη. Αποτελεί μια απόφαση με βαθύ γεωπολιτικό αποτύπωμα, η οποία αναδιαμορφώνει τις ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο και αποκαλύπτει ότι ακόμη και η ιστορική μνήμη μετατρέπεται πλέον σε εργαλείο στρατηγικής ισχύος. Για δεκαετίες, το Ισραήλ απέφευγε να χρησιμοποιήσει τον όρο «γενοκτονία» για τα γεγονότα του 1915. Η επιλογή αυτή δεν οφειλόταν στην απουσία ιστορικών τεκμηρίων, αλλά στην ανάγκη διατήρησης μιας ιδιαίτερα σημαντικής στρατηγικής σχέσης με την Τουρκία. Η συνεργασία στον στρατιωτικό, ενεργειακό και πληροφοριακό τομέα καθιστούσε το ζήτημα πολιτικά ευαίσθητο.
Σήμερα, όμως, οι συνθήκες έχουν αλλάξει ριζικά. Οι σχέσεις Άγκυρας και Τελ Αβίβ βρίσκονται ίσως στο χαμηλότερο σημείο των τελευταίων δεκαετιών. Ο πόλεμος στη Γάζα, η έντονη ρητορική του Προέδρου Ερντογάν, η ανάδειξη της Τουρκίας ως βασικού υποστηρικτή της Χαμάς και η ολοένα μεγαλύτερη στρατηγική απόσταση μεταξύ των δύο κρατών δημιούργησαν ένα νέο περιβάλλον μέσα στο οποίο παλαιοί διπλωματικοί περιορισμοί έπαψαν να υφίστανται.
Η χρονική συγκυρία της απόφασης μόνο τυχαία δεν μπορεί να θεωρηθεί. Η αναγνώριση λειτουργεί ως ένα ισχυρό πολιτικό μήνυμα προς την Άγκυρα. Παρά τις διαβεβαιώσεις της ισραηλινής κυβέρνησης ότι δεν πρόκειται για πράξη αντιποίνων, η διπλωματία σπανίως λειτουργεί έξω από το πλαίσιο των συσχετισμών ισχύος. Στη διεθνή πολιτική, ακόμη και οι ηθικές αποφάσεις αποκτούν στρατηγική διάσταση όταν μεταβάλλονται οι ισορροπίες. Το γεγονός αυτό αποκαλύπτει μια ευρύτερη πραγματικότητα της σύγχρονης διεθνούς πολιτικής, ότι, δηλαδή, η ιστορική μνήμη δεν είναι ποτέ πλήρως ανεξάρτητη από τη γεωπολιτική.
Η αναγνώριση ιστορικών εγκλημάτων αποτελεί ασφαλώς ηθική υποχρέωση των κρατών. Ωστόσο, ο χρόνος κατά τον οποίο πραγματοποιείται συχνά επηρεάζεται από τα στρατηγικά τους συμφέροντα. Δεν αλλάζει η ιστορία, αλλά αλλάζει το πολιτικό περιβάλλον μέσα στο οποίο τα κράτη επιλέγουν να την αναγνωρίσουν. Από αυτή την άποψη, η απόφαση του Ισραήλ αντανακλά κάτι βαθύτερο από μια αλλαγή ιστορικής στάσης. Αντανακλά την οριστική κατάρρευση μιας εποχής στις σχέσεις Ισραήλ - Τουρκίας και την είσοδο σε μια νέα περίοδο ανταγωνισμού, όπου η διπλωματία, η ιστορία και η δημόσια αφήγηση χρησιμοποιούνται ως στοιχεία εθνικής ισχύος.
Για την Τουρκία, η εξέλιξη αυτή δημιουργεί ένα πρόσθετο διπλωματικό βάρος. Κάθε νέα διεθνής αναγνώριση ενισχύει την απομόνωση της επίσημης τουρκικής θέσης και δυσχεραίνει την προσπάθεια διατήρησης του αφηγήματος περί αμφισβήτησης των γεγονότων του 1915. Για τη διεθνή κοινότητα, όμως, το σημαντικότερο δίδαγμα είναι διαφορετικό. Ζούμε σε μια εποχή όπου οι συγκρούσεις δεν διεξάγονται μόνο στα πεδία των μαχών ή στις οικονομικές κυρώσεις. Διεξάγονται και στο επίπεδο της ιστορίας, της μνήμης και της νομιμοποίησης. Η διαμόρφωση του συλλογικού παρελθόντος μετατρέπεται ολοένα και περισσότερο σε μέρος της στρατηγικής ισχύος των κρατών.
Η ιστορία δεν αποτελεί πλέον απλώς αντικείμενο των ιστορικών. Έχει μετατραπεί σε πεδίο άσκησης εξωτερικής πολιτικής. Και ίσως αυτή να είναι η σημαντικότερη διάσταση της απόφασης του Ισραήλ. Όχι ότι αλλάζει το παρελθόν, αλλά ότι αποκαλύπτει πόσο καθοριστικά το παρελθόν εξακολουθεί να διαμορφώνει το μέλλον.
