Του Δρα Αντώνη Στ. Στυλιανού, Λέκτορα Νομικής στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, LL.B Law (Bristol), Ph.D in Law – International Law and Human Rights (Kent), Διευθυντής Μονάδας Νομικής Κλινικής Πανεπιστημίου Λευκωσίας.
Τα τελευταία χρόνια ακούγεται ολοένα και συχνότερα ένας επικίνδυνος ισχυρισμός, ότι, δηλαδή, το διεθνές δίκαιο έχει εξαντλήσει τα όριά του. Ότι αδυνατεί πλέον να επηρεάσει έναν κόσμο που καθοδηγείται από τη γεωπολιτική ισχύ, τα στρατηγικά συμφέροντα και την πολιτική σκοπιμότητα. Πρόκειται για μια διαπίστωση που αποκτά ολοένα μεγαλύτερη απήχηση στον δημόσιο διάλογο. Είναι όμως πράγματι το διεθνές δίκαιο που αποτυγχάνει σε τέτοιο μεγάλο βαθμό ή μήπως αποτυγχάνουν εκείνοι που έχουν την ευθύνη να το εφαρμόσουν;
Το διεθνές δίκαιο δεν υπήρξε ποτέ μια ουτοπική υπόσχεση για έναν κόσμο χωρίς πολέμους, παρά τις προ τούτο διακηρύξεις. Οι θεμελιώδεις κανόνες του δημιουργήθηκαν μετά τις μεγαλύτερες τραγωδίες της ανθρωπότητας, όχι για να καταστήσουν αδύνατη τη σύγκρουση, αλλά για να περιορίσουν την αυθαιρεσία της ισχύος και να προστατεύσουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια ακόμη και στις πιο σκοτεινές στιγμές. Η απαγόρευση της χρήσης βίας, η προστασία των αμάχων, η ασυλία των νοσοκομείων, των σχολείων και των ανθρωπιστικών αποστολών δεν αποτελούν πολιτικές επιλογές. Αποτελούν δεσμευτικούς κανόνες. Οι κανόνες αυτοί δεν έχουν αλλάξει. Αυτό που έχει αλλάξει είναι η προθυμία των κρατών να τους εφαρμόσουν με συνέπεια.
Η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας δεν είναι η αδυναμία του δικαίου, αλλά η επιλεκτική εφαρμογή του. Όταν οι ίδιες παραβιάσεις καταδικάζονται σε μία σύγκρουση αλλά αποσιωπώνται σε μία άλλη, δημιουργείται η εντύπωση ότι οι αρχές δεν είναι καθολικές αλλά διαπραγματεύσιμες. Ότι το περιεχόμενο του δικαίου εξαρτάται από τη γεωγραφία, τις συμμαχίες ή τα στρατηγικά συμφέροντα. Αυτή η αντίληψη είναι ίσως πιο επικίνδυνη από την ίδια την παραβίαση των κανόνων. Διότι όταν η εφαρμογή του δικαίου εμφανίζεται ως επιλεκτική, υπονομεύεται η ίδια η εμπιστοσύνη προς τους θεσμούς που καλούνται να το υπερασπιστούν. Και χωρίς εμπιστοσύνη, κανένα νομικό σύστημα δεν μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά.
Το πραγματικό διακύβευμα δεν αφορά μόνο τις διεθνείς σχέσεις. Αφορά την ίδια την έννοια της διακυβέρνησης. Κάθε έννομη τάξη, είτε εθνική είτε διεθνής, στηρίζεται στην πεποίθηση ότι οι κανόνες εφαρμόζονται ανεξάρτητα από το ποιος τους παραβιάζει. Όταν αυτή η αρχή εγκαταλείπεται, η ισχύς αντικαθιστά το δίκαιο και η αξιοπιστία αντικαθίσταται από τον κυνισμό. Η ιστορία έχει αποδείξει ότι οι μεγαλύτερες κρίσεις δεν γεννήθηκαν επειδή υπήρχαν κανόνες, αλλά επειδή οι κανόνες έπαψαν να εφαρμόζονται. Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι ότι το διεθνές δίκαιο γέρασε. Το πρόβλημα είναι ότι η πολιτική βούληση αποδυναμώθηκε.
Σε περιόδους ειρήνης, η επίκληση των αρχών είναι εύκολη. Η πραγματική δοκιμασία όμως έρχεται όταν η εφαρμογή τους έχει πολιτικό κόστος. Εκεί κρίνεται η ποιότητα της ηγεσίας. Εκεί αποδεικνύεται εάν οι αξίες αποτελούν σταθερές αρχές ή απλώς εργαλεία πολιτικής ρητορικής. Ο κόσμος δεν χρειάζεται λιγότερο διεθνές δίκαιο. Χρειάζεται περισσότερη συνέπεια στην εφαρμογή του. Διότι το μέλλον της διεθνούς τάξης δεν θα κριθεί από το πόσο ισχυροί θα γίνουν οι κανόνες, αλλά από το εάν οι ηγέτες θα επιδείξουν το θάρρος να τους εφαρμόσουν χωρίς εξαιρέσεις. Στο τέλος, η μεγαλύτερη απειλή για το διεθνές δίκαιο δεν είναι η παραβίασή του. Είναι η στιγμή που θα πάψουμε να πιστεύουμε ότι αξίζει να το υπερασπιζόμαστε.
