Η πρόσβαση στην πληροφορία ως προϋπόθεση της Δημοκρατίας

Του Δρα Αντώνη Στ. Στυλιανού, Λέκτορα Νομικής στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, LL.B Law (Bristol), Ph.D in Law – International Law and Human Rights (Kent), Διευθυντής Μονάδας Νομικής Κλινικής Πανεπιστημίου Λευκωσίας.

Κάθε χρόνο, στις 28 Σεπτεμβρίου, τιμάται η Διεθνής Ημέρα για την Καθολική Πρόσβαση στην Πληροφόρηση. Η ημέρα καθιερώθηκε αρχικά από την UNESCO το 2015 και αναγνωρίστηκε επίσημα από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ το 2019. Η επιλογή αυτή δεν έχει απλώς συμβολικό χαρακτήρα αλλά αναγνωρίζει ότι η πρόσβαση στην πληροφορία συνδέεται άμεσα με τη δημοκρατία, την ισότητα, την ανάπτυξη και την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Η βασική αρχή είναι απλή και συνοψίζεται στην θεμελιώδη αρχή ότι η πληροφορία είναι δύναμη. Όπως επισημαίνουν τα Ηνωμένα Έθνη, μόνο όταν οι πολίτες γνωρίζουν πώς κυβερνώνται μπορούν να ελέγχουν αποτελεσματικά εκείνους που ασκούν εξουσία και να τους ζητούν λογοδοσία. Η καθολική πρόσβαση στην πληροφορία σημαίνει το δικαίωμα κάθε ανθρώπου να αναζητεί, να λαμβάνει και να μεταδίδει πληροφορίες και αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ελευθερίας της έκφρασης, ενώ συνδέεται, παράλληλα, στενά με την ελευθερία του Τύπου.

Το ζήτημα, όμως, αποκτά σήμερα μια νέα διάσταση. Το 2026, η Διεθνής Ημέρα επικεντρώνεται στην ακεραιότητα της πληροφορίας στην ψηφιακή εποχή και στον ρόλο της πρόσβασης στην πληροφορία απέναντι στη σύγχυση που δημιουργούν η παραπληροφόρηση και η σκόπιμη διάδοση ψευδών πληροφοριών. Στο σημερινό ψηφιακό περιβάλλον, δεν αρκεί πλέον να υπάρχει απλώς περισσότερη πληροφορία. Χρειαζόμαστε πληροφορία έγκαιρη, αξιόπιστη, επαληθεύσιμη και προσβάσιμη.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται και μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις για τα σύγχρονα κράτη.
Η διαφάνεια δεν μπορεί να περιορίζεται στην τυπική δυνατότητα ενός πολίτη να ζητήσει ένα έγγραφο ή μια πληροφορία. Απαιτεί μια διαφορετική κουλτούρα δημόσιας διοίκησης που να παρέχει ενεργητική δημοσιοποίηση στοιχείων, ανοικτά και αξιόπιστα δεδομένα, σαφείς διαδικασίες και θεσμούς που διευκολύνουν, χωρίς να αποθαρρύνουν, την πρόσβαση του πολίτη στην πληροφορία.

Η τεχνολογία μπορεί να λειτουργήσει καταλυτικά προς αυτή την κατεύθυνση. Μπορεί όμως και να διευρύνει τις ανισότητες, όταν η πρόσβαση στις ψηφιακές υποδομές, στις γνώσεις ή στην αξιόπιστη ενημέρωση δεν είναι ισότιμη. Γι’ αυτό η UNESCO συνδέει την καθολική πρόσβαση με την ψηφιακή συνδεσιμότητα, τον πληροφοριακό και ψηφιακό γραμματισμό και τη δημιουργία περισσότερο συμπεριληπτικών κοινωνιών γνώσης.

Η 28η Σεπτεμβρίου, επομένως, δεν αφορά μόνο την πληροφορία. Αφορά την ποιότητα της ίδιας της Δημοκρατίας. Διότι ο πολίτης που γνωρίζει μπορεί να κρίνει. Ο πολίτης που μπορεί να ελέγξει μπορεί να απαιτήσει λογοδοσία. Και μια εξουσία που λειτουργεί με διαφάνεια είναι μια εξουσία που αποδέχεται ότι ο δημόσιος έλεγχος αποτελεί συστατικό και όχι εμπόδιο της δημοκρατικής διακυβέρνησης. Η πρόσβαση στην πληροφορία είναι δικαίωμα, όχι προνόμιο. Και ο ενημερωμένος πολίτης παραμένει ο ισχυρότερος θεματοφύλακας της Δημοκρατίας.