Του Δρα Αντώνη Στ. Στυλιανού, Λέκτορα Νομικής στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, LL.B Law (Bristol), Ph.D in Law – International Law and Human Rights (Kent), Διευθυντής Μονάδας Νομικής Κλινικής Πανεπιστημίου Λευκωσίας.
Η αντιπαράθεση γύρω από τον Great Sea Interconnector (GSI) αναδεικνύει ένα θεμελιώδες ζήτημα του διεθνούς δικαίου, αυτό του κατά πόσον τα δικαιώματα που κατοχυρώνει το Δίκαιο της Θάλασσας μπορούν να ασκούνται αποτελεσματικά όταν αμφισβητούνται από ανταγωνιστικές γεωπολιτικές διεκδικήσεις. Το ζήτημα δεν περιορίζεται στην ενεργειακή διασύνδεση Ελλάδας και Κύπρου. Αφορά την ίδια τη λειτουργία της διεθνούς έννομης τάξης στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας του 1982 (UNCLOS III) παρέχει ένα σαφές νομικό πλαίσιο για την τοποθέτηση υποθαλάσσιων καλωδίων. Το άρθρο 79 αναγνωρίζει σε όλα τα κράτη το δικαίωμα εγκατάστασης καλωδίων στην υφαλοκρηπίδα, ενώ περιορίζει τη δυνατότητα του παράκτιου κράτους να παρεμποδίζει την τοποθέτηση και συντήρησή τους. Εδώ εντοπίζεται μια κρίσιμη διάκριση, η οποία συχνά παραβλέπεται στον δημόσιο διάλογο, ήτοι άλλο η κυριαρχία και άλλο τα κυριαρχικά δικαιώματα. Στην αιγιαλίτιδα ζώνη το παράκτιο κράτος ασκεί κυριαρχία, ενώ στην υφαλοκρηπίδα διαθέτει λειτουργικά προσδιορισμένα κυριαρχικά δικαιώματα, κυρίως για την εξερεύνηση και εκμετάλλευση φυσικών πόρων. Η υφαλοκρηπίδα δεν αποτελεί προέκταση της κρατικής επικράτειας με την έννοια της πλήρους κυριαρχίας.
Εξίσου σημαντική είναι η διάκριση μεταξύ υποθαλάσσιων καλωδίων και αγωγών. Το άρθρο 79 παράγραφος 3 απαιτεί συναίνεση του παράκτιου κράτους για τη χάραξη της πορείας των αγωγών, όχι όμως γενική προηγούμενη συναίνεση για τη διαδρομή των καλωδίων. Η διαφοροποίηση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για τον GSI, χωρίς να καταργεί τις ειδικές απαιτήσεις που ενδέχεται να ισχύουν για συγκεκριμένες ερευνητικές δραστηριότητες ή εργασίες εντός χωρικών υδάτων.
Οι τουρκικές αντιρρήσεις, ιδίως νοτίως της Κάσου, επαναφέρουν το ζήτημα της οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών. Το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019 επιχειρεί να θεμελιώσει θαλάσσια οριοθέτηση η οποία παραγνωρίζει την επίδραση ελληνικών νησιών.
Ωστόσο, κατά το διεθνές δίκαιο, τα νησιά καταρχήν παράγουν θαλάσσιες ζώνες, σύμφωνα με το άρθρο 121 της UNCLOS, με τις προβλεπόμενες εξαιρέσεις και τις ιδιαιτερότητες της οριοθέτησης.
Παράλληλα, μια διμερής συμφωνία δεν μπορεί να δημιουργεί υποχρεώσεις ή να περιορίζει δικαιώματα τρίτων κρατών χωρίς τη συναίνεσή τους. Η αρχή pacta tertiis nec nocent nec prosunt (βλ. Άρθρο 34 της Σύμβασης της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών, 1969) αποκτά εδώ ουσιαστικό περιεχόμενο.
Οι πρόσφατες αντιπαραθέσεις μέσω NAVTEX προσθέτουν μια ακόμη διάσταση. Οι αναγγελίες αυτές εξυπηρετούν πρωτίστως την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας. Δεν αποτελούν τίτλους κυριαρχίας, ούτε μπορούν αυτοτελώς να καθορίζουν όρια υφαλοκρηπίδας ή Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης. Η χρήση τους ως εργαλείου προβολής διεκδικήσεων δεν μεταβάλλει το εφαρμοστέο νομικό καθεστώς.
Για την Κυπριακή Δημοκρατία και την Ελλάδα, το πραγματικό διακύβευμα υπερβαίνει την ολοκλήρωση ενός ενεργειακού έργου. Αφορά την αποτροπή δημιουργίας πρακτικών που θα μπορούσαν σταδιακά να εμφανίζουν αμφισβητούμενες αξιώσεις ως αναγνωρισμένες αρμοδιότητες. Η διπλωματική συνεννόηση παραμένει αναγκαία. Δεν πρέπει, όμως, να συγχέεται η ενημέρωση με την αναγνώριση δικαιοδοσίας ή η επιχειρησιακή συνεργασία με την υποχρέωση εξασφάλισης συναίνεσης. Ο GSI αποτελεί, τελικά, δοκιμασία όχι μόνο της ενεργειακής ασφάλειας, αλλά και της κανονιστικής ισχύος του Δικαίου της Θάλασσας. Διότι
το διεθνές δίκαιο δεν κρίνεται αποκλειστικά από όσα προβλέπει, αλλά και από την ικανότητα των κρατών να διασφαλίζουν την εφαρμογή του.
