Του Δρα Αντώνη Στ. Στυλιανού, Λέκτορα Νομικής στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, LL.B Law (Bristol), Ph.D in Law – International Law and Human Rights (Kent), Διευθυντής Μονάδας Νομικής Κλινικής Πανεπιστημίου Λευκωσίας.
Η επανέναρξη των διαδικασιών για τις έρευνες του Great Sea Interconnector (GSI), μετά την έκδοση των σχετικών NAVTEX από Ελλάδα και Κύπρο, επαναφέρει στο προσκήνιο ένα ζήτημα που υπερβαίνει κατά πολύ την κατασκευή ενός υποθαλάσσιου ηλεκτρικού καλωδίου. Στην πραγματικότητα, αναδεικνύει τη σύγκρουση μεταξύ του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας και της προσπάθειας επιβολής γεωπολιτικών τετελεσμένων στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η τουρκική αντίδραση υπήρξε αναμενόμενη. Με την αντι-NAVTEX 1105/26, η Άγκυρα αμφισβητεί την ελληνική NAVTEX 1411/26, υποστηρίζοντας ότι μέρος της περιοχής των ερευνών εμπίπτει στην υφαλοκρηπίδα που έχει μονομερώς δηλώσει στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών τον Μάρτιο του 2020. Προχωρεί, μάλιστα, περαιτέρω, αξιώνοντας προηγούμενη άδεια και συντονισμό των δραστηριοτήτων με τις τουρκικές αρχές. Εδώ βρίσκεται η ουσία της αντιπαράθεσης. Η Τουρκία δεν περιορίζεται στην προβολή θαλάσσιων διεκδικήσεων, αλλά επιχειρεί να τις μετατρέψει σε πρακτική εξουσία ελέγχου δραστηριοτήτων στην περιοχή. Ωστόσο, η μονομερής κατάθεση συντεταγμένων στον ΟΗΕ δεν ισοδυναμεί με διεθνή αναγνώριση ούτε δημιουργεί αυτομάτως συμφωνημένα θαλάσσια σύνορα.
Το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας αναγνωρίζει στα νησιά, υπό τις προϋποθέσεις του άρθρου 121 της UNCLOS, δικαιώματα σε θαλάσσιες ζώνες. Παράλληλα, το άρθρο 79 κατοχυρώνει την ελευθερία πόντισης υποθαλάσσιων καλωδίων στην υφαλοκρηπίδα, υπό συγκεκριμένους περιορισμούς. Ασφαλώς, η πόντιση καλωδίων πρέπει να διακρίνεται νομικά από τις ερευνητικές δραστηριότητες που προηγούνται. Η διάκριση αυτή, όμως, δεν δικαιολογεί τη μετατροπή μονομερών αξιώσεων σε γενικευμένο δικαίωμα βέτο.
Η εμπειρία της Κάσου το 2024 υπενθυμίζει ότι η νομική κατοχύρωση δικαιωμάτων δεν εξασφαλίζει αυτομάτως την απρόσκοπτη άσκησή τους. Η παρουσία τουρκικών πολεμικών πλοίων και η διακοπή των ερευνών ανέδειξαν τη λεπτή ισορροπία μεταξύ
αποφασιστικότητας και αποφυγής επικίνδυνης κλιμάκωσης. Η συμμετοχή γαλλικών εταιρειών και η ευρωπαϊκή διάσταση του έργου ενισχύουν τη διπλωματική του σημασία. Δεν εξαλείφουν, ωστόσο, τους γεωπολιτικούς κινδύνους. Ούτε η έκδοση NAVTEX συνεπάγεται ότι έχουν επιλυθεί οι εκκρεμότητες χρηματοδότησης, οικονομικής βιωσιμότητας και κατανομής του κόστους.
Για την Κυπριακή Δημοκρατία, ο GSI αποτελεί δυνητικά σημαντικό εργαλείο υπέρβασης της ενεργειακής απομόνωσης. Η στρατηγική του αξία, όμως, οφείλει να συνοδεύεται από οικονομική διαφάνεια και ρεαλιστικό σχεδιασμό. Αθήνα και Λευκωσία χρειάζονται κοινή στρατηγική, θεσμική συνέπεια, ευρωπαϊκή κινητοποίηση και επιχειρησιακή ετοιμότητα.
Ούτε αχρείαστη κλιμάκωση ούτε υποχώρηση υπό την πίεση μονομερών διεκδικήσεων. Διότι το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι απλώς εάν θα ποντιστεί ένα καλώδιο, αλλά εάν το Διεθνές Δίκαιο θα καθορίζει την άσκηση των δικαιωμάτων στην Ανατολική Μεσόγειο ή εάν η γεωπολιτική ισχύς θα επιχειρεί να υποκαθιστά τη νομιμότητα.
