Του Δρα Αντώνη Στ. Στυλιανού, Λέκτορα Νομικής στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, LL.B Law (Bristol), Ph.D in Law – International Law and Human Rights (Kent), Διευθυντής Μονάδας Νομικής Κλινικής Πανεπιστημίου Λευκωσίας.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία, σχεδόν τέσσερα χρόνια μετά την έναρξή του, βρίσκεται σε μια νέα, πολυεπίπεδη φάση, όπου η στρατιωτική κλιμάκωση συνυπάρχει με την πιο έντονη διπλωματική κινητικότητα από το 2022. Το σκηνικό παραμένει αντιφατικό, με τις μάχες να συνεχίζονται με αμείωτη ένταση, αλλά, για πρώτη φορά, διαφαίνεται ρεαλιστικά το ενδεχόμενο εκεχειρίας, χωρίς ωστόσο να έχει διαμορφωθεί ένα συνεκτικό και βιώσιμο σχέδιο ειρήνης.
Στο στρατιωτικό πεδίο, η σύγκρουση μετασχηματίζεται ραγδαία σε πόλεμο υψηλής τεχνολογίας. Η Ουκρανία επενδύει σε εναέρια και υποβρύχια μη επανδρωμένα συστήματα, επιδιώκοντας να αντισταθμίσει την αριθμητική υπεροχή της Ρωσίας. Οι επιθέσεις με drones, ακόμη και σε στόχους εντός ρωσικού εδάφους, έχουν πλέον σαφή επιχειρησιακή, οικονομική και ψυχολογική διάσταση. Οι προσωρινές διακοπές λειτουργίας αεροδρομίων, οι ανατροπές στις μεταφορές και η αίσθηση ευαλωτότητας στο εσωτερικό της Ρωσίας δείχνουν ότι ο πόλεμος αγγίζει άμεσα τη ρωσική καθημερινότητα. Παράλληλα, το Κίεβο ανακοινώνει νέες καινοτομίες στην αντιαεροπορική άμυνα, με κινητές ομάδες πυρός και αναχαιτιστικά drones,
προειδοποιώντας για επικείμενα μαζικά ρωσικά πλήγματα. Οι ρωσικές επιθέσεις στο ουκρανικό ενεργειακό δίκτυο, εν μέσω σκληρού χειμώνα, έχουν μετατρέψει την ενέργεια σε στρατηγικό όπλο, αφήνοντας εκατομμύρια πολίτες χωρίς ηλεκτροδότηση και θέρμανση.
Στο διπλωματικό επίπεδο, η κινητικότητα είναι εξίσου έντονη. Οι συνομιλίες στη Γερμανία και σε διεθνή fora βασίζονται σε ουκρανικό ειρηνευτικό σχέδιο είκοσι σημείων, με έμφαση στην ανοικοδόμηση, τη μακροπρόθεσμη ασφάλεια και τις διεθνείς εγγυήσεις. Οι ΗΠΑ προτείνουν για πρώτη φορά εγγυήσεις ασφαλείας τύπου ΝΑΤΟ, χωρίς τυπική ένταξη, επιδιώκοντας θεσμική κατοχύρωση μέσω του Κογκρέσου. Βρετανία και Γαλλία δηλώνουν έτοιμες να αναπτύξουν στρατεύματα μετά από πιθανή συμφωνία, κίνηση που η Μόσχα χαρακτηρίζει ευθέως απειλή. Ιδιαίτερη σημασία έχει η δήλωση του Ζελένσκι ότι θα
μπορούσε να εγκαταλείψει την επιδίωξη ένταξης στο ΝΑΤΟ, εφόσον εξασφαλιστούν απολύτως δεσμευτικές εγγυήσεις ασφάλειας. Πρόκειται για ιστορική μετατόπιση, που ανοίγει παράθυρο διαλόγου, αλλά προκαλεί αντιδράσεις στο εσωτερικό και στο εξωτερικό.
Το μεγαλύτερο αγκάθι παραμένει το εδαφικό ζήτημα και ειδικά το Ντονμπάς. Οι προτάσεις για ειδικά οικονομικά καθεστώτα δεν γίνονται αποδεκτές από το Κίεβο, ενώ η Ρωσία επιμένει στον πλήρη έλεγχο των κατεχόμενων περιοχών. Έτσι, παρά το πιο ρεαλιστικό παράθυρο κατάπαυσης του πυρός μέχρι σήμερα, η ειρήνη παραμένει εύθραυστη, ασταθής και δυνητικά προσωρινή.
Η διεθνής συγκυρία επιβαρύνει περαιτέρω τις εξελίξεις, καθώς οι ευρωπαϊκές χώρες εμφανίζουν διαφωνίες για τη χρήση παγωμένων ρωσικών κεφαλαίων, ενώ οι ΗΠΑ συνδυάζουν την πίεση προς τη Μόσχα με εσωτερικές πολιτικές απαιτήσεις για εκλογές στην Ουκρανία, παρά το καθεστώς στρατιωτικού νόμου. Η κόπωση των κοινωνιών και το υψηλό οικονομικό κόστος καθιστούν τον συμβιβασμό πολιτικά δύσκολο, αλλά ταυτόχρονα αναγκαίο.
Χωρίς αξιόπιστους μηχανισμούς επιτήρησης και ουσιαστική διεθνή δέσμευση, μια πιθανή συμφωνία κινδυνεύει να καταρρεύσει γρήγορα. Το ουκρανικό ζήτημα παραμένει έτσι κεντρικό τεστ για τη διεθνή τάξη ασφάλειας, αποκαλύπτοντας τα όρια της ισχύος και της διπλωματίας στον σύγχρονο κόσμο. Η έκβαση των διαπραγματεύσεων θα επηρεάσει όχι μόνο την Ανατολική Ευρώπη, αλλά και τη συνολική αξιοπιστία των δυτικών συμμαχιών τα επόμενα χρόνια, σε ένα περιβάλλον αυξανόμενων γεωπολιτικών ανταγωνισμών. Και θα καθορίσει τις ισορροπίες ισχύος για τη μεταπολεμική εποχή συνολικά, με μακροχρόνιες
συνέπειες στα συστήματα ασφάλειας και στα διεθνή πρότυπα κυριαρχίας.
